Veel mensen die kanker hebben gehad, merken dat hun leven blijvend verandert. Negatief, maar ook positief. Hoe zit dat? We vragen het aan Rogier Hoenders, psychiater, mindfulness trainer en hoogleraar zingeving, leefstijl en geestelijke gezondheidszorg. ‘Ga met jezelf aan de slag en steun elkaar’
Kanker verandert het leven blijvend. Dat blijkt uit een grote peiling van ‘Doneer Je Ervaring’ van de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). 85 procent van de mensen ervaart tien jaar na de diagnose nog steeds fysieke en psychische klachten, soms zelfs dagelijks. Denk aan vermoeidheid, een slechtere conditie en zenuwpijn. Ook mentaal is het zwaar: Na de diagnose en behandeling is het moeilijk je leven weer op te pakken en blijf je je soms zorgen maken. Aan deze peiling deden ruim 5.700 mensen mee die meer dan twee jaar geleden de diagnose kanker kregen.
Genieten, ondanks alles
Naast de negatieve gevolgen rapporteerden zij, opvallend genoeg, ook positieve gevolgen van de ziekte. ‘Door kanker ben ik andere dingen in het leven belangrijk gaan vinden’, zegt 67 procent. Of: ‘Ik ben trots op hoe ik met kanker ben omgegaan’. (73 procent). De ervaring met kanker zorgt er bij veel mensen voor dat zij het leven anders zijn gaan waarderen. ‘Ik geniet meer van de leuke dingen en vooral van mijn kleinkinderen’, zegt een enquête-deelnemer. En een ander: ‘Ik ben makkelijker geworden, liefdevoller en maak me minder zorgen.’
Meer waardering voor het leven door kanker? Hoe zit dat? We vragen aan Rogier Hoenders wat de relatie is tussen ernstig ziek worden en tegelijkertijd meer zingeving ervaren.
Ervaar je juist door ziekte meer zingeving?
“Zingeving gaat over het besef: Wat is uiteindelijk het allerbelangrijkste in het leven? In de hectiek van alledag wordt dat vaak weggedrukt of vergeten. Je hebt zoveel prikkels en taken die ervoor zorgen dat je min of meer op de automatische piloot leeft. Als je ernstig ziek wordt, kan dat niet meer. Vrijwel iedereen met kanker loopt dan tegen de vraag aan: Waar doe ik het voor? Wat is écht belangrijk? Het is eigenlijk gek dat zingeving in de zorg weinig expliciet benoemd wordt, terwijl het overal impliciet inzit. Wan als je voortaan met een beperking leeft, heeft dat gevolgen voor je leven. Bepalend is de manier waarop je ermee omgaat. En die antwoorden vind je onder meer via zingeving.”
Zou het goed zijn dat je met je arts bespreekt wat zin geeft aan je leven?
“Ja, het is belangrijk dat je al vóór de behandeling praat met artsen over je bezigheden en liefhebberijen. Dan kan daar eventueel rekening mee worden gehouden bij het bespreken van de late gevolgen van de behandeling. De NFK-publicatie laat zien dat het belangrijk is dat er meer bewustwording komt voor gevolgen van kanker en de behandeling ervan op de lange termijn.”
In de interviews in Doorgang met mensen over hun leven na de diagnose, valt op hoe groot hun levenslust is. Wordt die aangewakkerd door ziekte?
“Een crisis schudt ons wakker. Het geeft focus die ervoor zorgt dat je minder tijd spendeert aan randverschijnselen die tijd en aandacht kosten, maar je afleiden van de kern. Door een crisis richt je je meer op de dingen die echt belangrijk voor je zijn: je werk, de reis die je nog wil maken, geduldiger worden, tijd doorbrengen met je kinderen, kleinkinderen of je partner… Zingeving wordt dus vaak in beweging gebracht door iets heftigs, zoals een diagnose kanker, een echtscheiding, het verlies van een dierbare of een situatie die je financieel in de problemen brengt. Allemaal levensgebeurtenissen waardoor je anders naar het leven gaat kijken. Door er bewust aandacht aan te geven, kom je uit bij de dingen die je energie geven. Een crisis kan er dus zeker voor zorgen dat de levenslust extra aangewakkerd wordt. Maar het kan ook de andere kant op slaan. Sommige mensen verliezen juist de lust en worden doemdenkers.”
Extra zingeving ervaren door tegenslag ervaart dus niet iedereen?
“In het Chinees bestaat het woord ‘crisis’ uit twee tekens: een die ‘gevaar’ betekent en een die ‘verandering’ of ‘kans’ betekent. Elke crisis omvat zowel gevaar voor de continuïteit van oude structuren en geeft de kans voor nieuwe dingen. Het is moeilijk te voorspellen welke kant het opvalt, dat hangt af van de persoon en de omstandigheden.”
Is zingeving iets waar iedereen voor openstaat?
“Er is bijna altijd een vorm van zingeving, de invulling varieert van persoon tot persoon; religieus, spiritueel, atheïstisch of humanistisch. Het gaat niet altijd over de essentie van het leven. Je kunt zingeving ook ervaren bij alledaagse dingen, zoals met je kinderen spelen, een zonsondergang zien, samen koken, eten of tuinieren. In mijn oratie Gezonder leven: een gebed zonder end schrijf ik dat zingeving overal mee verbonden is, maar vaak impliciet.”
Hoe vinden we onze zingevingsvragen?
“Mensen zeggen niet: ‘Ik heb een zingevingsvraag’. Ze zeggen: ‘Waar doe ik het voor?’ Vaak is er een onzichtbaar element aan dit soort vragen verbonden. Iets waar je je nog niet bewust van was. Als iemand meer wil sporten, maar dat niet voor elkaar krijgt, vraag ik bijvoorbeeld: ‘Waarom streef je het na?’ Antwoord: ‘Ik wil gezonder zijn.’ Waarom wil je gezonder zijn? Antwoord: ‘Ik wil graag zo oud mogelijk worden.’ Waarom? ‘Ik wil zo lang mogelijk met mijn partner samenleven.’ Je pelt, als het ware, de ui laag voor laag af. Door steeds verder door te vragen, kom je bij diepere thema’s terecht die per persoon verschillen.”
Wat is er bekend over de invloed van zingeving als je kanker hebben?
“Bij mensen die veel zingeving ervaren, heeft de ziekte een beter beloop. Dat wordt deels verklaard doordat zij meer steun, optimisme en houvast ervaren door het idee dat ze er niet alleen voorstaan, maar gedragen worden.”
Zingeving kun je ook ‘trainen’; hoe doe je dat?
“Vraag jezelf regelmatig af wat je belangrijk vindt in het leven. Wat geeft je energie? Wat kost je energie? Denk na over hoe je je leven wilt inrichten en welke doelen bij je passen. Vraag je af welke waarden je nastreeft. En: oefen jezelf in dankbaarheid. Focus op wat goed gaat, want dit helpt om positieve ervaringen te versterken. Veel mensen zijn te hard voor zichzelf. Ook daarin kun je jezelf oefenen door het voelen van mildheid, compassie en mededogen. Compassie is als een spier die je kunt trainen. Terugdenken aan momenten in het leven waar je dit voelde, ze steeds weer oproepen en daar met je aandacht bij blijven, is een manier om je compassiespier te verstevigen. Elke keer dat je het in herinnering brengt, wordt het groter.”
Hoe meer je met zingeving bezig bent, hoe krachtiger het ‘werkt’.
“Precies. Zingeving wordt krachtiger als je ook in actie komt, bijvoorbeeld door dagelijks te zorgen voor anderen, een pelgrimstocht te maken, te mediteren of te bidden. Dat zijn actieve vormen van zingeving die doorwerken in je systeem. Wat niet helpt, is je schuldig voelen over het feit dat je ziek bent. Wat de oorzaak ook was, door bewuster te gaan leven draag je op alle niveaus bij aan beter worden. Bekende interventies zijn ook mindfulness, Acceptance and Commitment Therapy (ACT) en compassie-training.”
Geeft zingeving je meer hoop?
“Ik ben geïnspireerd door David Servan-Schreiber, psychiater en de schrijver van Uw brein als medicijn en Antikanker. Hij kreeg de diagnose hersentumor en vroeg aan de oncoloog en hersenchirurg: ‘Wat kan ik zelf doen om te voorkomen dat de kanker terugkeert?’ Ze zeiden: ‘U kunt niets doen. Hoop maar dat het niet gebeurt en als het wel gebeurt kom dan terug bij ons.’ Dat geloofde hij niet. In zijn boeken vertelt hij over alles wat hij leerde en deed om gezond te leven. Uiteindelijk overleefde hij de prognose van zijn ziekte negentien jaar. Van hem leerde ik: We mogen geen valse hoop geven, maar ook geen valse hopeloosheid.”
Wat is het verschil tussen ‘valse hoop’ en ‘valse hopeloosheid’?
“Valse hopeloosheid is te vroeg of te stellig beweren dat er niets meer te doen is, dat ontneemt je alle hoop. Valse hoop is ook niet goed; dan zeg je heel stellig dat je misschien kunt genezen, terwijl de wetenschappelijke onderbouwing daarvoor ontbreekt. Ook al hebben sommige dingen een klein effect, zoals het veranderen van wat je eet en hoe je beweegt, dan nog is dat op de lange termijn merkbaar als je het dag-in-dag-uit toepast. Servan-Schreiber toonde dat erg mooi aan. Ga met jezelf aan de slag en steun elkaar. Van healthcare, naar selfcare en mutual care. Daardoor kun je de late gevolgen van een kankerbehandeling beter aan.”
Over Rogier Hoenders (53)
Privé: Getrouwd, woont in Noord-Drenthe.
Werk en opleiding: Is opgeleid als psychiater en mindfulness trainer. Werkt sinds 27 jaar in de Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ). Sinds 2023 is hij benoemd als bijzonder hoogleraar leefstijl, zingeving en geestelijke gezondheidszorg aan de Rijksuniversiteit Groningen. Naast zijn hoogleraarschap is hij twee dagen per week actief in de patiëntenzorg, inclusief avond-, nacht- en crisisdienst. In 2024 sprak hij zijn oratie uit: Gezonder leven: een gebed zonder end? Hij is adviseur voor de Wereldgezondheid Organisatie over leefstijl en integrale zorg.
Lees meer:
- Het Leefstijlboek voor de Zorgprofessional: Gewoontedieren in Beweging van Rogier Hoenders
- rogierhoenders.nl
Tekst: Rineke Wisman
Ook Doorgang thuis ontvangen?
Dit interview verscheen in Doorgang, het magazine van SPKS over leven met maag- of slokdarmkanker. Als donateur van SPKS ontvang je Doorgang drie keer per jaar thuis, met ervaringsverhalen, betrouwbare informatie en praktische tips.
