Je leeft nog. Maar hoe nu verder?
De diagnose kanker zet je leven op z’n kop. Je ziet uit naar het moment dat de behandelingen voorbij zijn en je het normale leven weer kunt hervatten. Maar in de praktijk valt dat tegen. Na de periode van behandelingen begint pas de emotionele verwerking. Hoe pak je de draad weer op?
In het algemeen kloppen mensen tot twee jaar na de behandeling van kanker aan voor hulp, vertelt Josien Groot. Als gezondheidszorgpsycholoog is zij verbonden aan het Ingeborg Douwes Centrum (IDC) in Amsterdam. Dit centrum verleent psychologische zorg aan mensen die met kanker te maken hebben: patiënten, partners en ook hun kinderen.
Reden dat mensen zich melden is het gevoel dat zij vastlopen. De aanleiding voor dat gevoel is divers, weet Groot. “Soms omdat mensen merken dat ze niet over de diagnose en behandeling kunnen praten, bijvoorbeeld omdat ze overspoeld worden door emoties. Soms omdat er emoties op hen af komen die ze niet kunnen dragen. Ook kunnen trauma’s uit het behandel- en ziekteproces de vooruitgang in de weg staan. Mensen kunnen ook worstelen met de angst voor terugkeer van de ziekte, waardoor het lastig is het leven weer op te pakken.”
Zingeving
Ook gevoelens van depressiviteit, somberheid en vermoeidheid kunnen een reden zijn om psychologische hulp te zoeken. Soms gaat het specifiek over het opnieuw leren vertrouwen van het lichaam. Of om de verbinding met het lichaam weer leren voelen. “Het idee dat er iets kwaadaardigs in je groeide, zonder dat je het doorhad, kan beangstigend zijn. Soms moeten mensen na een operatie een lichaamsdeel missen. Of ze hebben niet meer de energie die ze daarvoor hadden en dat heeft ook invloed op wie je bent.”
Mensen komen ook met zingevingsvragen, vertelt Groot. “Het verschilt van persoon tot persoon. Uiteindelijk draait het bij iedereen om de vraag: hoe ga je om met wat je hebt meegemaakt en wie ben je nu? Heeft mijn leven zin? Krijg ik energie van wat ik doe? Wat maakt het leven leuk en mooi? Wat betekent mijn werk voor mij? Als ik ziek ben, wie ben ik dan nog?”
Verwerken
Verwerken is een werkwoord, benadrukt ze. Praten, schrijven en bewustwording staan centraal. “Vaak zijn we geneigd negatieve gevoelens weg te drukken, maar daardoor worden we er juist door overspoeld. Kan je het gevoel ook bij je houden en tegelijkertijd lief zijn voor jezelf?”
Het helpt om niet te veel te piekeren. “Je hoofd is bezig met gedachten over het verleden, de toekomst, over angsten en onzekerheden, maar daar hoef je niet steeds wat mee. Probeer met je aandacht in het hier en nu te zijn en je daar oké te voelen. Het draait om het besef dat je je kunt laten raken door je gevoelens zonder dat je je erdoor laat meeslepen.”
Schrijven
Schrijven is een prima manier om te verwerken. “Je kunt bijvoorbeeld de kanker een brief schrijven. Zet daarin alles wat in je opkomt: hoe boos, verdrietig of bang maakte kanker je? Op deze manier geef je woorden aan wat je is overkomen. Als je dat niet doet, en het in je hoofd blijft spoken, draai je vaak in hetzelfde cirkeltje rond. Door het op te schrijven, wordt het een verhaal met een punt erachter. Soms schrijven mensen: ‘Je hebt een stukje van me weggenomen.’ Soms komen mensen tot het inzicht dat ze erdoor zijn gegroeid of veranderd, ze staan nu anders in het leven. Door het op te schrijven, gaan gedachten en emoties stromen. Anders blijft het allemaal hangen in je hoofd.”
Wat je opschrijft, hoeft niet perfect te zijn, benadrukt ze. “Je gaat het immers niet voorlezen of echt versturen. Je schrijft het op om te verwerken.” En zelfs met kinderen doet Groot deze schrijfopdrachten. “Kinderen zeggen vaak: ‘Ik wil de kanker niet vergeten, want het hoort bij mij, maar ik wil ook niet dat het de hele tijd in mijn hoofd zit.'”
Zorgparaplu
Het IDC ontwikkelde een zorgparaplu die inzichtelijk maakt hoe het proces van diagnose tot na de behandeling meestal verloopt. Hierdoor wordt het duidelijk wat nog spanning geeft. “Dingen die je raken, hebben mogelijk nog aandacht nodig. In het gesprek vraag ik door om te onderzoeken wat het is.” Ze noemt het voorbeeld van een jonge vrouw die nog steeds last had van de herinnering aan haar moeders gezicht toen zij de scan zag. “Haar moeder was arts. Dat was voor haar een moment waarop ze zich heel kwetsbaar voelde, het moment waar ze liever niet meer aan terugdacht.”
Overlevingsstand
Waarom duurt verwerken zo lang? Groot: “Tijdens de diagnose en de behandeling sta je als mens in een overlevingsstand. Je moet de schok verwerken en het oerbrein neemt het dan over. Je houdt dit vol, omdat je emotioneel als het ware wordt verdoofd.”
Na de behandeling zijn de meeste mensen eerst opgelucht, maar daarna ziet zij dat het psychisch toch ineens slecht kan gaan. “Daarna moet je als mens alsnog door de schok heen. Het besef wat er allemaal is gebeurd, dringt dan pas tot je door en moet landen. De illustratie maakt inzichtelijk dat een mens tijdens de behandeling eigenlijk een nieuwe versie van zichzelf wordt. Daarna moet je je opnieuw verhouden tot jezelf. Iedereen die een ernstige diagnose krijgt, doorloopt die verschillende fasen. Je wordt dus een andere versie van jezelf. De zorgparaplu draagt bij aan geruststelling en normalisering.”
Veerkracht
Hoe iemand kanker emotioneel verwerkt, hangt ook samen met iemands veerkracht. “Veerkracht is het vermogen om met tegenslagen om te gaan. Niet door alles te negeren of te verbergen, maar door manieren te vinden om ermee om te gaan.” Is veerkracht hetzelfde als sterk zijn? “Nee, het gaat erom dat je blijft zoeken naar manieren om door te gaan, zelfs als je het moeilijk hebt. Veerkracht kan bijvoorbeeld zitten in positieve gedachten zoals hoop en vertrouwen, ook als het zwaar is. Of jezelf toestaan om te voelen wat je voelt, zonder jezelf met schuld te bezwaren.”
Iedereen heeft zijn eigen manier om veerkracht te tonen, vertelt Groot. “Het is belangrijk om te weten dat veerkracht niet betekent dat je altijd alleen moet doorgaan. Het is juist sterk om hulp te vragen wanneer je die nodig hebt. De sleutel tot het omgaan met kanker is het vinden van een balans tussen de stress die je ervaart en de veerkracht die je hebt. Soms voel je je misschien overweldigd door alles wat op je afkomt, maar als je genoeg steun en energie hebt, kan je die stress beter dragen. Deze balans kan elke dag anders zijn. Soms voel je je sterk, andere keren misschien helemaal niet. Soms is het genoeg om gewoon door te gaan, een stapje tegelijk.”
Roeiboot
De diagnose kanker is een stressor die nog maanden kan zorgen voor existentiële vragen. “Ook als je leven doorgaat, heb je een verlies geleden. Het is normaal om stil te staan bij dat verlies. Tegen jonge kinderen zeg ik vaak: je bent een roeiboot met twee roeispanen. Als je de hele tijd aan één kant roeit, draai je in rondjes en kom je niet vooruit. Je moet aan twee kanten roeien, zodat je rechtdoor blijft gaan. Daar helpen wij mensen graag mee.”
Mensen die veel piekeren, adviseert ze een piekerkwartier te plannen. Een vast kwartier op de dag waarin je volop mag piekeren. “Betrap je jezelf op piekeren? Parkeer het en bewaar je gedachte dan voor het piekerkwartier. Dat kan je trainen.”
Het goede nieuws is dat ook ons bewustzijn is te trainen. Door tijd te nemen om in het hier en nu te zijn bijvoorbeeld. Door te wandelen en te focussen op kleuren die je ziet en de geluiden die je hoort. “Op het moment dat je je zintuigen gebruikt, ga je direct naar het hier en nu en uit de spanning en de stress.” Ook zijn er veel apps met ontspanningsoefeningen. Gebruik deze, adviseert Groot. “Je hebt na de diagnose en tijdens de behandeling op een hoge versnelling in de overlevingsstand gestaan. Stap er bewust weer uit om je lijf te laten voelen: ik kan ontspannen en het is oké.”
Van diagnose tot herstel en verwerking Normale reactie op een abnormale gebeurtenis
Kader: Stress en veerkracht in balans: wat kun je zelf doen?
Herken waar je stress vandaan komt. Zijn het lichamelijke klachten, zorgen over de toekomst, problemen in je sociale leven, of het zoeken naar zingeving? Het helpt om te weten wat je het meest belast.
Vind manieren om met je stress om te gaan. Misschien is dat door te praten, te bewegen, te mediteren, of een hobby op te pakken. Zoek uit wat jou helpt om de spanning te verlichten.
Vraag om hulp als je die nodig hebt. Dit kan van je vrienden, familie, of zorgverleners zijn. Het is oké om hulp te vragen en te accepteren. Veerkracht betekent niet dat je altijd alles zelf aankunt.
Bron: Ingeborg Douwes Centrum
Tekst: Rineke Wisman | Fotografie: Pexels / Thirdman
